سرعت در خواندن خط فارسی یا لاتین؟

من خواندن کتاب به فارسی را به خواندن آن به آلمانی یا انگلیسی ترجیح می دهم. دلیل این کار این نیست که فارسی زبان مادری من است که البته آن دو و به ویژه آلمانی، برای من فاصله چندانی از فارسی ندارند. دلیلش این است که خواندن خط فارسی (عربی) راحت تر و سریع تر است. چون از دید من روش تصویر وار و از سوی دیگر (در تکامل آن) قدرت تخمین مغز انسان در تشخیص آن واژه است که سرعت خواندن نوشته فارسی را بالا می برد. چشم انسان در خواندن یک نوشته هیچ گاه به تمام حروف یک واژه نگاه مستقیم ندارد، بلکه به گوشه ای از آن می نگرد و با در نظرگیری عکسی که از تمام آن واژه برای خود می سازد، تلاش می کند آن واژه را تخمین بزند که این واژه چه می تواند باشد. از این روست که هر چه انسان تمرین بیشتری در خواندن داشته باشد و هر چه دانش گسترده تری از واژه ها و زمینه مورد مطالعه داشته باشد، با سرعت بیشتر و خطای کمتری می تواند آن نوشته را بخواند.

روش هایی که برای تندخوانی وجود دارند، همه تلاش دارند تا این قابلیت مغز را افزایش دهند. از جمله توصیه می کنند که یک خط نوشته را با مثلا دو توقف چشم در خط و بدون خطا بخوانید.

دیده اید که کودکان بسیار آهسته می خوانند؟ دلیل این کار این است که مغز آنها هنوز تمرین کافی برای تخمین واژگان و تندخوانی را ندارد و از سوی دیگر هنوز به اندازه کافی واژگان را نمی شناسد و آنها را در خود جای نداده است. از این روست که کودک ناچار است به تمام حروف آن واژه مستقیم بنگرد و تک تک آنها را شناسایی کند و این سرعت خواندن را پایین می آورد. از سوی دیگر خطای تخمین بزرگ سالان در تشخیص نادرست دو واژه که شبیه هم باشند را کودک نمی کند، چون به تمام حروف نگریسته است و چیزی را تخمین نزده است.

اگر بپذیریم که این گونه است و مغز قابلیت تصویربرداری دارد، آن گاه الفبای فارسی-عربی توان خود را نشان می دهد. در این خط ارتفاع حرف ها مرتب در حال تغییر است. این تفاوت ارتفاع میان حرف ها و تفاوت میان شکل خود این حروف با یکدیگر که بیشتر از تفاوت میان حرف های خط لاتین و یا خط سیریلیک است، تخمین سریع تر آن واژه را از سوی مغز با نگاهی سطحی به آن بیشتر امکان پذیر می سازد. از این روست که نوشته فارسی را سریع تر از نوشته لاتین می توان خواند.

یک دلیل دیگر ننوشتن بیشتر آواها در فارسی و عربی است که در کل، نوشته را کوتاه تر می سازد. بر اهل زبان شناسی است که در این مورد دیدگاه های خود را بیاورند.

البته امیدوارم وارد بحث طولانی تغییر خط فارسی به لاتین نشویم که من هر چه بیشتر در آن اندیشیده ام، کمتر امکان انتخاب میان این دو یافته ام.